Sed contra
Janusz Pyda OP

Najpierw jednak pozwolę sobie coś zastrzec. Szanuję prawdziwych psychologów, którzy wielu ludziom niosą ulgę i wielu ludziom bardzo pomagają. Zgadzam się również, że w wielu przypadkach lepiej jest szukać pomocy u psychologa, zanim przyjdzie się do księdza. Jeśli dziesięciolatek moczy się w nocy – zdecydowanie nie należy udzielać mu sakramentu chorych, ale wysłać do psychologa. Jeśli dorosły człowiek męczy się z powodu nerwicy natręctw i przy okazji choroby skrupułów – ksiądz, choćby nawet spowiadał go co godzinę, raczej nie pomoże. Powinien odesłać tak cierpiącego człowieka do psychologa. Ale jeśli dorosły mężczyzna mówi, iż przez roczną terapię doszedł do wniosku, że regularnie zdradza swoją żonę z powodu nieakceptacji, jakiej w dzieciństwie doświadczył ze strony matki i teraz nadrabia swoje emocjonalne braki w ramionach coraz to nowych kobiet, to ja nawet mogę się zgodzić z takim tłumaczeniem, ale uważam, że mimo wszystko to, co robi po ludzku jest świństwem potwornym, po Bożemu grzechem śmiertelnym, a po prostu musi przestać.
Połączenie psychologii z duchowością niekiedy bywa mezaliansem. Kiedy i dlaczego się to dzieje? Myślę, że są co najmniej trzy główne powody: 
1) Mam to miejsce wówczas, gdy wytłumaczenie myli się z usprawiedliwieniem. Weźmy przykład z innej dziedziny. Załóżmy, że bardzo boli mnie ząb i od rana na wszystkich warczę. W pewnym momencie krzycząc i klnąc na czym świat stoi wyładowuję swoją złość na najbliższej mi osobie, wypominając wszelkie rzeczy dawno wytłumaczone i przebaczone. Robię po prostu karczemną awanturę. Moje zachowanie jest zrozumiałe i wytłumaczalne – boli mnie ząb. Co wcale nie oznacza, że mnie to usprawiedliwia. Mimo wszystko nie powinienem się tak zachowywać. Wprowadzenie psychologii do moralności często (choć oczywiście nie zawsze) skutkuje tym, że mylimy wytłumaczenie z usprawiedliwieniem. To, że moje grzechy mają psychologiczne źródło wcale nie oznacza, że nie są grzechami. Najlepszym dowodem jest zwykle to, że w innych ludziach bije podobne źródło, a jednak nie pociąga za sobą takich samych grzechów.
2) Do mezaliansu dochodzi również z powodu różnicy zakresów normy i przekroczenia normy pomiędzy psychologią a moralnością. To, co dla psychologa jest całkiem ok, dla człowieka żyjącego moralnie będzie już zupełnie nie-ok. Co ciekawe, dostrzegają to również niewierzący. Przekonałem się o tym dosyć dawno w przedziwnych okolicznościach. Rozmawiałem z człowiekiem niewierzącym, który przyszedł do księdza z zupełnie konkretnym problemem. Był uwikłany w nałóg o naturze seksualnej – żadne wielkie halo, żadne przestępstwo. Od pięciu i pół roku odwiedzał różnych psychologów, bo chciał się nałogu pozbyć – po prostu mu się nie podobało, że ma słabą wolę i do tego sprawa go upokarzała. Jak opowiadał, wszyscy psycholodzy, których odwiedził leczyli go z nerwicy, której – jak utrzymywał – wcale nie miał. Ostatecznie wszyscy wmawiali mu, że w zasadzie to on nie ma żadnego problemu, bo wszystko, co robi mieści się w psychologicznej normie – a to, że w jego normie się nie mieści, to już jego problem. Po ponad pięciu latach postanowił przyjść do księdza, bo stwierdził, że skoro Kościół zakazuje takich przyjemności, to pewnie wie jak z nich zrezygnować. Co prawda na samym początku powiedziałem, że bez sakramentów i Bożej łaski to daleko nie zajedziemy w tej walce, ale z satysfakcją przyznam, że koktajl rad przyrządzony ze składników dostarczonych przez Franciszka Salezego, Ludwika z Grenady, kilku Ojców Pustyni i betonowego neotomistę Garrigou-Lagrange’a okazał się całkiem skuteczny, nawet na płaszczyźnie naturalnej. Myślę, że psycholodzy również byliby w tym przypadku niezwykle skuteczni, gdyby chcieli zrozumieć, że to, co dla nich jest normą, dla tego człowieka jest stanem z którego chce wyjść. Na usprawiedliwienie psychologów dodam, że zetkną się on też z kilkoma księżmi, którzy tłumaczyli mu, że przykazanie 6 nie jest pierwsze, a tak w ogóle to liczy się bardziej Osiem błogosławieństw, niż Dekalog i że po prostu nie powinien się przejmować. Więc on się nie przejmował, ale jednak nie chciał zostać na tym etapie na jakim był, a samo nieprzejmowanie nie pomagało.
3) Mam również wrażenie, że występuje u nas często zjawisko psychologicznej hipochondrii. Cóż, jeśli ktoś czyta podręcznik interny jest przekonany, że ma zwykle 50 % opisanych tam chorób. Jeśli ktoś czyta podręcznik do psychologii zwykle u siebie i u innych dostrzega 90% opisanych dysfunkcji. Ja jednak sądzę, że niekiedy lenistwo nie wynika z depresji, tylko po prostu z grzechu pierworodnego, a kłamstwo nie jest odmienną narracją o sobie i swojej przeszłości tylko po prostu kłamstwem. A tak jak byle katar nie powinien kłaść nas do łóżka na dwa tygodnie, tak byle psychologiczna przyczyna nie powinna wysyłać nas na moralne wakacje.

To co opisuję, to powody dla których związek psychologii z duchowością może być patologiczny. Ale w wielu przypadkach nie jest i na pewno nie musi być. W każdym razie ja zamierzam chodzić w żałobie po śmierci klasycznej ascetyki i nie zamierzam tańczyć na weselu wdowy duchowości z młodzieńcem psychologiem. Ten mezalians nie ma przyszłości, choć ładnie wygląda.