Burzenie bastionów
Maciej Biskup OP

Wielki Post przed nami i chciałbym zaproponować, moim zdaniem, idealną lekturę na ten okres: "Życie duchowe w mieście". Autorem jest Paul Evdokimov (1901-1970) – profesor Instytutu Teologii Prawosławnej im. św. Sergiusza oraz Instytutu Katolickiego w Paryżu, kontynuator myśli renesansu religijno-filozoficznego w Rosji przełomu XIX i XX w. Przez całe życie prowadził twórczy dialog z filozofią i kulturą Zachodu. Zaangażowany w dialog ekumeniczny, został zaproszony przez Pawła VI, w roli obserwatora, na III sesję Soboru Watykańskiego II. Poniżej zamieściłem fragmenty mojego wstępu do książki.

Pamiętam, że gdy w 1996 roku, po przeszło trzydziestu latach od wydania francuskiego, ukazała się w polskim przekładzie książka Paula Evdokimova "Wieki życia duchowego", dla mnie – wówczas studenta teologii – myślenie i język tego wielkiego prawosławnego teologa i humanisty były bardzo odkrywcze.

Evdokimov – wytrawny znawca ojców Kościoła – na serio przyjmował zachęty Ewagriusza, aby teolog prosił o „dar Ducha wyjaśniającego znaczenie teologii”, bo „jeśli jesteś teologiem, będziesz modlić się prawdziwie; jeżeli modlisz się prawdziwie, jesteś teologiem." Kościół pierwszych wieków, a za nim chrześcijański Wschód, nie zna bowiem rozdzielenia teologii od liturgii i życia duchowego. Dla ojców teologia – daleka od jałowej, czysto akademickiej spekulacji – była poszukiwaniem żywego Boga, „wiedzą, która staje się miłością”, pisał św. Grzegorz z Nyssy. Teologia jest doksologią i musi znajdować ujście w pełnym uwielbienia i miłości zjednoczeniu z niepojętym i niezgłębionym Bogiem. "Życie duchowe w mieście" to książka wymagająca zarówno w sferze intelektu, jak i ducha. To prawdziwie boska uczta, na której i wiara, i rozum są sprawiedliwie karmione.

Książka jest zbiorem tekstów powstałych przy różnych okazjach (na przykład światowy dzień ekumenizmu w Strasburgu w 1961 r. – „Królewskie kapłaństwo – charyzmatyczny stan chrześcijaństwa”; lub dni jedności w Chevetogne w 1949 r. – „Biblia w pobożności prawosławnej”). 

Autor porusza tematy, które nadal tak samo inspirują chrześcijan, powołanych na mocy sakramentu chrztu do królewskiego kapłaństwa, niezależnie od tego, czy realizują je poprzez kapłaństwo służebne, małżeństwo, czy życie zakonne. Jak podpowiada tytuł książki, jej adresatem jest współczesny mieszkaniec wielkiego miasta. Evdokimov dzieli się z czytelnikiem bogatą tradycją mistyczną chrześcijaństwa wschodniego, zbudowaną na zrębie monastycyzmu, liturgii oraz pism ojców pustyni i ojców Kościoła. Na Wschodzie jest jedna tylko tradycja duchowa proponowana każdemu ochrzczonemu. Prawosławne podejście do świętości nie różnicuje i nie wartościuje życia zakonnego i życia świeckiego. Duchowość Kościoła prawosławnego jest duchowością monastyczną. Świętość nie wymaga od każdego, by stał się dosłownie pustelnikiem, jednak każdego wierzącego zaprasza do ascezy i modlitwy kontemplacyjnej. Jest to myślenie, które odbiło się bardzo mocnym echem na II Soborze Watykańskim i nie jest ono całkiem obce tradycji zachodniej.

"Życie duchowe w mieście" to zaproszenie do kontemplacji Oblicza Bożego, na którą Jan Paweł II, myśląc i pisząc o trzecim tysiącleciu Kościoła, wskazywał jako na najważniejsze zadanie chrześcijan. Świadectwo wiary we współczesnym świecie opierać się musi na powszechnym powołaniu do świętości. Karl Rahner, nawiązując do słów André Malraux, że „wiek XXI albo będzie wiekiem religii, albo go w ogóle nie będzie”, powiedział: „chrześcijanin XXI wieku będzie mistykiem albo go w ogóle nie będzie”. Evdokimov, wydobywając ze skarbca duchowego Kościoła rzeczy stare, a ciągle nowe i ożywcze dzięki światłu Ducha, zaprasza współczesnych chrześcijan do przyjęcia wielkiej tradycji. Określa ją jako monachisme intériorisé, co można oddać jako „uwewnętrznione życie zakonne”. Tradycja ta godzi dwie historyczne tendencje w Kościele: pierwszą, która kazała pragnącym świętości udać się na pustynię, daleko od zgiełku tego świata, i drugą, podejmującą próbę chrystianizacji świata bez jego opuszczania. Monachizm uwewnętrzniony jest realną propozycją dla tych, którzy pragną pogłębionego i świadomego chrześcijaństwa, a nie odkrywają w sobie wezwania do życia pustelniczego i nie mają też zamiaru po raz kolejny ulegać złudnej pokusie budowania państwa Bożego na ziemi. Czyż nie takie, uniwersalne właśnie, było doświadczenie duchowe pierwszych chrześcijan w okresie przedkonstantyńskim? Żyli oni w miastach, ale nie byli jego ducha.

Cesarstwo ogłoszone chrześcijańskim wznosiło się na trzech rozwiązaniach Szatana, oczywiście nie w całości i nie świadomie, lecz łącząc światło i ciemności, Boga i cesarza, sugestie szatana i Chrystusową odmowę ich realizacji. Cesarstwo było dwuznaczne, gdyż ominęło krzyż, żadne „państwo chrześcijańskie” jako państwo nigdy nie stało się państwem ukrzyżowanym. Jedynie w odniesieniu do Kościoła Jakub z Sarug zadał pytanie: „Jakaż oblubienica kiedykolwiek wybrała na oblubieńca ukrzyżowanego?”. Stało się coś przeciwnego, nieznajomość chroniącej mocy Krzyża wydawała bezbronnych książąt i polityków na pastwę trzech pokus.

Jest jeszcze inny powód, dla którego warto poświęcić uwagę tej książce. Paul Evdokimov był jednym z niewielu niekatolików zaproszonych na obrady Vaticanum II. To bezsprzecznie jedna z najważniejszych postaci ruchu ekumenicznego. Dziś, gdy jesteśmy być może nieco zmęczeni tym dialogiem, przypomina, że pragnienie jedności to nie kwestia mody, lecz ewangelicznej powinności: „abyście byli jedno, aby świat uwierzył”.  Oznacza to, że Kościoły wschodni i zachodni muszą także wspólnie podejmować refleksję nad depozytem wiary, i to nie tylko na poziomie dialogu teologicznego. Na długie wieki zapomniano, że poszukiwania ojców Kościoła oraz ascetyczne zmagania świętych męczenników, ascetów, mnichów, kapłanów i świeckich zarówno na Wschodzie, jak i na Zachodzie są wspólnym dziedzictwem całego Kościoła. Nie można dziś studiować teologii i karmić się duchowością bez sięgania do skarbca innych Kościołów. Jako student teologii uczęszczałem na seminarium magisterskie ks. Edwarda Stańka w Instytucie Patrystycznym w Krakowie. Na ścianach instytutu zgodnie wiszą, po jednej i po drugiej stronie, wizerunki wschodnich i zachodnich ojców Kościoła. Pośrodku króluje ikona Chrystusa Pantokratora, który jednoczy w sobie wszystko. Jest to wyraz ufności w nadejście dnia, w którym jedność ojców i wszystkich świadków chrześcijaństwa uwewnętrznionego stanie się i naszym udziałem, kiedy „prawosławni, katolicy, protestanci, postępując w drodze uświęcenia aż do jej kresu, którym jest Chrystus, znajdą się jako żywe ikony złączone w ikonostasie wielkiej świątyni Boga, w której Królewskie Wrota otworzą się na niezgłębioną przepaść Ojca". Z pewnością dzień ten przybliżać się może przez towarzyszące studiowaniu nawrócenie, bo jak zauważa św. Grzegorz z Nyssy, „stanem szczęścia nie nazywa Bóg kilku wiadomości o Nim, lecz własną obecność w człowieku”.

"Przemienienie" - współczesny fresk z cerkwi Świętej Trójcy, prawosławnej parafii Patriarchatu Serbii w Montana Butte w USA

Na końcu książki czytelnicy znajdą fragmenty medytacji Jana Pawła II nad tajemnicą Przemienienia Pańskiego. W roku 2000, na zakończenie Roku Jubileuszowego, Ojciec Święty pisał: "Gdybyśmy jednak mieli wyrazić najzwięźlej samą istotę wielkiego dziedzictwa Jubileuszu, nie wahałbym się stwierdzić, że jest nim kontemplacja oblicza Chrystusa [...], wyznając, że On jest sensem historii i światłem na naszej drodze".

Bądźmy zatem jak owi Grecy, którzy przybywszy do miasta świętego, „przystąpili do Filipa, pochodzącego z Betsaidy Galilejskiej, i prosili go, mówiąc: »Panie, chcemy ujrzeć Jezusa«” (J 12,20).

Widzisz, gdybyś umiał bawić się z Bogiem, byłoby to największe osiągnięcie ludzkości. Wszyscy traktują Boga tak bardzo poważnie, że czynią Go śmiertelnie nudnym… Baw się z Bogiem, synu. Bóg jest najlepszym towarzyszem zabaw…