Burzenie bastionów
Maciej Biskup OP

Słowa Simone Weil odnoszą się do relacji człowieka z Bogiem. Skoro jednak na obraz tej relacji budujemy nasze więzi z innymi, to owo „stukanie w ścianę” może być pewnego rodzaju przebłyskiem wolności, pośród wszelkich naszych zamknięć i obcości. Każdy z nas przebywa w różnego rodzaju duchowych i psychicznych więzieniach, zamknięci w rozgoryczeniu, uprzedzeniach, poczuciu obcości przeżyć, przeciwstawnych historii i jej interpretacji, nienawistnych postawach, które zamykają nas na wyzwalający krok w kierunku większego zrozumienia, szacunku i ostatecznie pojednania.

Przebaczenie nie łaskawym „rzuceniem grosza” potrzebującemu, na uspokojenie własnego sumienia. Przeciwnie, jest wpierw łaską – ratunkiem dla samego przebaczającego. Jeden ze wschodnich mistyków, św. Sylwan z Góry Athos ostrzega: jeśli ujrzysz człowieka grzeszącego i nie użalisz się nad nim, łaskę utracisz. Żeby przebaczyć trzeba zejść z piedestału pouczania, aby wczuć się w położenie winowajcy. Chrystus przed każdym z nas klęka jak sługa i obmywa łzami miłosierdzia naszą zakłamaną grzechem historię. Solidaryzuje się z losem grzeszników, zstępując do otchłani naszych więzień. Zstąpił by usłyszeć przerażającą ciszę tych, którzy wołają milczeniem. Przez opuszczenie i śmierć znalazł się w ludzkiej pustce winy i rozpaczy. W ten sposób stał się Boską odpowiedzią na nasze „stukanie” proszące o wyzwalające przebaczenie. Tradycja uczy nas, że Jezus wypił aż do dna kielich goryczy oderwania od Boga. Opuszczenie, odłączenie od Boga, gdy Bóg wydaje się daleki, milczący, całkowicie nieobecny, wręcz „martwy” - to nie tylko konsekwencja grzechu, kara za grzech, ale sama tajemnicza istota grzechu, jego ciemnie serce. Ciężki, „śmiertelny” grzech „zabija życie Boże” w nas, o tym przeczytamy w każdym katechizmie. A teraz Bóg i grzech spotykają się tak jak nigdy przedtem – w pewnym momencie te dwa przeciwieństwa zetkną się i przenikną: „stawszy się dla nas grzechem (Rz 8,3)... Marcin Luter rozwija dramatycznie tę myśl: Bóg mu polecił, aby – On, jedyny sprawiedliwy – stał się największym grzesznikiem, aby zszedł do wszystkich grzechów świata, aby był przestępcą w Adamie, mordercą w Kainie, cudzołożnikiem w Dawidzie, tchórzem w Piotrze, zdrajcą w Judaszu... Co nie zostało przyjęte, nie może być odkupione! Bycie barankiem ofiarnym, wzięcie na siebie całego grzechu świata... oznacza całkowitą solidarność z grzesznikami, tę najbardziej skrajną z możliwych: nie zgrzeszyć, ale „grzechem się stać” (Tomas Halik, Dotknij ran).

Taka jest perspektywa przebaczenia, które głosi Chrystus! Przebaczenie i pojednanie, które wyrasta z solidarności, a nie ze zdystansowanego pouczenia. Solidarność i pojednanie wyraża najgłębszą treść Najświętszego Krzyża Chrystusa. Także te krzyże stojące w Katyniu, każda tam modlitwa rozpoczęta znakiem krzyża wyznacza pielgrzymującym kierunek i przybliża do odnalezienia sensu w bezsensie ofiary tych, którzy tam zostali zamordowani i również tych, którzy lecąc tam, zginęli. W najgłębszej treści krzyż Golgoty zawiera się Chrystusowa wola niepozostawienia żadnego człowieka w sytuacji, w której mógłby się stać nieprzyjacielem, i otwarcia w Nim samej przestrzeni, w którą może wejść przeciwnik. Jeśli krzyż postrzegamy jako szczyt owej długiej historii Bożego postępowania wobec ludzkości, to jest to dowód, że ludzkość należy do Boga pomimo swej jawnej wrogości względem Niego... W krzyżu Bóg wyrzeka się samego siebie, aby nie musiał wyrzec się ludzkości; jest to konsekwencja Bożego pragnienia, by przełamać potęgę ludzkiej wrogości bez użycia przemocy... Ramiona Ukrzyżowanego są rozwarte i same w sobie są znakiem przestrzeni w bycie Bożym – a także zaproszeniem nieprzyjaciół do swego wnętrza. (Miroslav Volf).

Toczy się dyskusja nad możliwością pojednania z narodem rosyjskim. O potrzebie szukania tego pojednania pisałem już poprzednio. Pisałem nie z pozycji polityki i stosunków międzynarodowych, które mają swoje prawa, ale jako chrześcijanin. Wierzący nie może „zmiękczyć” ewangelicznej nadziei na pojednanie wszystkiego w Chrystusie i uznać że jest ona jedynie pobożną i naiwną fikcją.

Spotykam się z głosami, że spojrzenie do którego zachęcam, jest naiwne. W ostatnich dniach mogłem usłyszeć komentarze dziennikarzy i obserwatorów życia społecznego i politycznego – osób skądinąd odwołujących się do wiary chrześcijańskiej, a którzy „demaskują pojednawczą naiwność”. Pytają: na trupie mojego prezydenta ma się odbyć pojednanie? I z całą powagą komentują taki głos: cały świat odbiera to jako pojednanie, Pan, który ma krew na rękach przytula mojego premiera - on w życiu, by nie przytulił mojego prezydenta. Splot wiedzy, moich doświadczeń, mojej rodziny nie pozwala mi uwierzyć, że to mógł być przypadek. Wszystkie dotychczasowe doświadczenia wskazują, że wszystko było zaplanowane przemyślane i doprowadzone w 100 proc. do efektu, że KGB to naprawdę poważni ludzie... I jeszcze inna „złota myśl”: zamordowano sześciu księży, ale jest pojednanie, zapomnijmy...

Rozumiem ból i rozgoryczenie wielu, ale czy mogą one usprawiedliwiać brak zdrowego rozsądku i elementarnej przyzwoitości, która każe czekać na dowody, zanim zacznie się szafować przed ekranami całej Polski tak kategorycznymi tezami. Bez odpowiedzialności za słowa, zdawałoby się myślący profesor, odsłania swe chorobliwe obawy, od których widać nawet uniwersytecka, tęga głowa może się nie uchronić.

Na szczęście inny ton mogliśmy usłyszeć, w tych dniach, chociażby w kazaniach prymasa H. Muszyńskiego, kardynała S. Dziwisza i przewodniczącego episkopatu arcybiskupa J. Michalika. Ten ostatni w trakcie nabożeństwa pogrzebowego na placu Piłsudskiego mówił: Życzliwość i wrażliwość rosyjskiego ludu znaliśmy od zawsze, ale w Smoleńsku we wzruszający sposób współbrzmiała z nią serdeczność i pomoc najwyższych przywódców Rosji.

A może to jednak wszyscy ci, którzy wierzą w wielki przypływ, z dala od zemsty... (Seamus Heaney) stracili zdrowy rozsądek? Obawiam się jednak, że stracili go ci, którzy uwierzyli w swoją gorycz i nią tłumaczą sobie skomplikowaną rzeczywistość. W filmie Magnolia wypowiada ktoś słowa: jeśli my zapomnimy o historii, ona nie zapomni o nas. Historii zapomnieć nie wolno, ale można się z nią pojednać, by nie zostać niewolnikiem goryczy i pragnienia zemsty, które zachwaszczają serce. Człowiek, który nie zna swej historii nie ma tożsamości. Ale ten, kto nie zamierza przekroczyć pozostawionych przez przeszłość krzywd i zranień, jest kimś bez przyszłości... de facto ucieka przed życiem.

Ktoś w Rosji wypowiedział takie słowa: Tragedia, los, zbieg okoliczności... A jednak, przepraszamy was, Polacy!

Szanowni obywatele Polski! Razem z żoną jesteśmy głęboko wstrząśnięci tą tragedią, która dotknęła wasz kraj. W dzisiejszych czasach, gdy media prawie codziennie donoszą o tragediach ludzkich, uczucia mimo woli się stępiają. Jednak to, co wydarzyło się pod Smoleńskiem, odczuliśmy jako nieszczęście, które przydarzyło się naszym bliskim. W ostatnich latach sporo podróżowaliśmy po Europie, za każdym razem trafiając do Polski, uważaliśmy ją za gościnny kraj, w którym mieszkają bardzo życzliwi ludzie. Jaka szkoda, że dotknęło was tak wielkie nieszczęście! Polska, tak samo jak Rosja, miała skomplikowaną, często tragiczną historię. Tak bardzo się chce, by tragiczne karty historii naszych narodów pozostały w przeszłości, żebyśmy byli nie tylko sąsiadami, ale i dobrymi przyjaciółmi – napisał Aleksandr Karandasow z Moskwy.

Dla polskich chrześcijan, jest to dobry czas by świadczyć, że jesteśmy gotowi „przekroczyć próg nadziei”, poza którym pojednanie jest już częściowo możliwe po tej stronie grobu. Jan Paweł II pisał: miłość do tych, którzy nas skrzywdzili, rozbroi przeciwnika i może przemienić nawet pole bitwy w miejsce solidarnej współpracy... Serce pojednane z Bogiem i bliźnim jest sercem wielkodusznym.

Zachęcam do zapoznania się z całym Orędziem Jana Pawła II, które wystosował na Wielki Post 2001, a które dotyczy właśnie pojednania:

http://www.opoka.org.pl/biblioteka/W/WP/jan_pawel_ii/przemowienia/wpost2001_07012001.html

I do obejrzenia głębokiego rosyjskiego filmu Wyspa (Ostrow), który pomaga zrozumieć „duszę rosyjską” i istotę chrześcijańskiego przebaczenia.