Burzenie bastionów
Maciej Biskup OP

Szczególnie trudne do przyjęcia męczeństwo. Po jednej stronie chrześcijanin oddający życie w imię Pana Jezusa i z miłości do Kościoła a po drugiej prześladowcy - też chrześcijanie, którzy odbierają życie kierując się dobrem Kościoła, w swoim mniemaniu. Powiedzmy sobie otwarcie, trudno posądzić tychże kozaków o autentyczną troskę. Tak, jak trudno doszukiwać się chrześcijańskich motywów u polskich katolików, którzy w okresie międzywojnia niszczyli na ziemi chełmskiej prawosławne cerkwie. I w jednym i w drugim przypadku były to posunięcia wybitnie polityczne. Wspomnieć trzeba, że takich męczenników – z powodu rozdarcia Kościoła – jest więcej, po jednej i po drugiej stronie. Zarówno Kościół katolicki jak i prawosławny czczą liturgicznie męczenników, którzy oddawali życie z powodu uniatyzmu. Dziś Kościół katolicki, na drodze dialogu teologicznego z prawosławiem, odstąpił od uniatyzmu, czyli od stosowania takiej drogi w dochodzeniu do jedności, która byłaby próbą przeciągania prawosławnych do Kościoła katolickiego, pozostawiając jedynie możliwość trwania we wschodnim obrządku. Nie znaczy to jednak, że Rzym zapomina i wyrzeka się unitów, czego pewnie chciałby kościół prawosławny, zwłaszcza rosyjski. Z drugiej strony Kościół katolicki uznaje pełnię sakramentów w Kościele Prawosławnym i nazywa go w ogóle Kościołem (Dominus Jesus).

Podobnie jak św. Ignacy Antiocheński – męczennik z II wieku, tak i św. Andrzej Bobola w Rzymie widział więź jedności. Tak, Rzym ma przewodzić, ale w miłości, bo tylko moc przekonywająca miłości, która płynie ze sprawowanej Eucharystii ma może autentycznie przyciągać. Nigdy buta i arogancja.

Jest Prawdą, że prawosławny Wschód potrzebuje Rzymu, tak jak on potrzebuje darów i doświadczenia całego Prawosławia. Różne są dary łaski, lecz jeden Duch. Dla szatana, różnorodność jest świetnym pretekstem do podziału – On rozprasza, czyli niszczy Kościół. Duch Święty, przeciwnie, gromadzi w jedno: mając życie od Ducha, do Ducha się też stosujmy. Nie szukajmy próżnej chwały, jedni drugich drażniąc i wzajemnie sobie zazdroszcząc (Gal 5,25). Uniatyzm nie mógł prowadzić to trwałej i powszechnej jedności, nie inspirował się bowiem myśleniem i duchem eucharystii tylko ówczesną, doraźną kościelną polityką wpływów. Rzym zamiast gromadzić mocą świadectwa, stosował polityczny szantaż. W Rzeczypospolitej Obojga Narodów, biskupów prawosławnych mamiono obietnicą zasiadania w Senacie, czego zresztą i tak nie dotrzymano, gdy wielu z nich rzeczywiście przyjęło unię. Z kolei wcześniej, Rzym kusił Konstantynopol obietnicą wparcia wojskowego przeciwko Turkom, za ceną wyrzeczenia się prawosławnego wyznania.

Szatan upodobał sobie butę i pychę, stąd jest ojcem rozłamu. Duch Święty jest Bogiem pokornym, którego wszechmoc nie może być inna niż niczym nie ograniczone poświęcenie się... (Balthasar). Jest Tym, który gromadzi – Źródło jedności. Syn Boży w modlitwie arcykapłańskiej prosi Ojca, aby posłał Ducha, aby byli jedno.

Oto świadectwo Jego posłania i działania:

Najtrudniejsza wojna to wojna przeciwko samemu sobie. Trzeba jej zaprzestać. Prowadziłem tę wojnę przez całe lata, była okrutna. Lecz teraz odzyskałem spokój. Nie obawiam się niczego, ponieważ miłość odpędza strach. Wyzbyłem się chęci posiadania racji i usprawiedliwiania siebie oczerniając innych. Nie strzegę zazdrośnie i kurczowo mego bogactwa. Wychodzę naprzeciw drugiemu człowiekowi i dzielę się nim. Nie upieram się dalej przy swoich poglądach, swoich projektach. Jeśli ktoś przedstawia mi lepsze lub nawet nie lepsze, lecz po prostu dobre, akceptuje je bez żalu. Zaniechałem porównywania. To, co dobre, prawdziwe, rzeczywiste, jest dla mnie zawsze najlepsze. Dlatego nie boję się już. Kiedy jest się wyzbytym wszystkiego, nie ma więcej miejsca strach. Jeśli zaprzestaniemy wojny, jeśli wyzbędziemy się własności, jeśli otworzymy się na Boga-Człowieka, który stworzył rzeczy na nowo, wtedy On wymaże diabła przeszłości i przywróci nam czas, kiedy wszystko jest możliwe (Atenagoras I, patriarcha Konstantynopola).

Patriarcha Atenagoras I w 1964 roku spotkał się w Jerozolimie z papieżem, Pawłem VI. Oboje wówczas wyrażając powszechne pragnienie sprawiedliwości oraz jednomyślne uczucie miłości przepełniające ich wiernych - pomni wskazania Pańskiego: "Jeśli ofiarujesz dar twój przed ołtarzem i tam wspomnisz, iż brat twój ma coś przeciw tobie, zostaw tam dar twój przed ołtarzem, a idź pierwej pojednać się z bratem twoim" oświadczają zgodnie:

• żal swój za słowa obraźliwe, nieuzasadnione zarzuty i potępienia godne czyny które, tak z jednej, jak z drugiej strony, towarzyszyły tym smutnym wydarzeniom, lub je podkreślały

• żal również i wymazanie z pamięci i spośród Kościoła wyroków nakładających ekskomuniki. Wspomnienie o nich występuje do dziś dnia jako przeszkoda do zbliżenia w miłości, toteż niechaj to wspomnienie ulegnie zapomnieniu

• opłakują wreszcie przykre fakty i wydarzenia, które nastąpiły i które, pod wpływem różnych czynników - wśród nich niezrozumienia i wzajemnej nieufności - doprowadziły w końcu do rzeczywistego zerwania wspólnoty kościelnej.